Ludzie decydują się na podjęcie pracy poza formalnym systemem z wielu przyczyn, ale najczęściej wymieniane powody to:

  • „trudna sytuacja materialna” (niewystarczające dochody),
  • „brak możliwości znalezienia pracy formalnej” oraz
  • „proponowanie przez pracodawcę wyższych wynagrodzeń bez rejestrowania umowy o pracę”.

W porównaniu do badania z 2014 r. nastąpiła zamiana pomiędzy kolejnością wskazań pierwszych dwóch przyczyn wykonywania pracy nierejestrowanej. W 2014 r. respondenci najczęściej wymieniali „brak możliwości znalezienia pracy”, w bieżącej rundzie – „niewystarczające dochody”. Kolejnymi przyczynami mającymi znaczący wpływ na podejmowanie pracy w „szarej strefie” w opinii ogółu osób badanych w 2018 r. były: „wysoka składka ubezpieczeniowa”, „możliwość utraty niektórych świadczeń przy podjęciu pracy rejestrowanej” (np. zawieszenie emerytury, zasiłku dla bezrobotnych) oraz „podatki, które zniechęcają do rejestrowania dochodów”. Znacznie rzadziej wskazywano „sytuację rodzinną bądź życiową”, a zupełnie marginalnie – „niechęć do wiązania się na stałe z miejscem pracy”.
Jeśli z ogólnej grupy respondentów wydzielić te osoby, które pracę nierejestrowaną faktycznie w 2017 r. wykonywały, to uszeregowanie przez nie głównych przyczyn podejmowania „pracy na czarno” jest nieco odmienne. Jako trzy pierwsze przyczyny podejmowania takiej pracy osoby te wskazały „proponowanie przez pracodawcę wyższych wynagrodzeń bez rejestrowania umowy”, „brak możliwości znalezienia pracy” oraz „niewystarczające dochody”. Pozostałe przyczyny uplasowały się na tych samych pozycjach, jak w całej obserwowanej populacji.

Opinie dotyczące przyczyn wykonywania pracy nierejestrowanej wyrażone w 2018 r. przez ogół ankietowanych mężczyzn i kobiety różniły się w nieznacznym stopniu. Zachowana została zbliżona kolejność udzielanych odpowiedzi; w opinii nieco większego odsetka kobiet niż mężczyzn przyczyną „pracy na czarno” była:

  • trudna sytuacja materialna, czyli niewystarczające dochody (45,4% wobec 43,4%) oraz
  • brak możliwości znalezienia pracy (31,8% wobec 30,3%),
  • pracodawca proponuje wyższe wynagrodzenie bez rejestrowania umowy o pracę (29,6% wobec 26,7%) – tę przyczynę w większym stopniu wskazywali mężczyźni niż kobiety
  • na wysoką składkę ubezpieczeniową (22,4% wobec 17,9%) a także
  • na podatki zniechęcające do rejestrowania dochodów (16,3% wobec 12,6%).

Podobnie nie zaobserwowano dużych różnic w opiniach mieszkańców miast i wsi. W obu przypadkach relatywnie najwięcej osób wskazało jako podstawową przyczynę „pracy na czarno”:

  • trudną sytuacja materialną, czyli niewystarczające dochody (po 44,4%),
  • brak możliwości znalezienia pracy (w miastach odsetek osób wskazujących na tę przyczynę wyniósł 27,5%, a na wsi – 36,5%).

Trzecią co do ważności przyczynę, tj. wyższe wynagrodzenie bez rejestracji umowy o pracę, wskazało 28,8% osób zamieszkałych w miastach i 27,1% mieszkańców wsi. Wysoką składkę ubezpieczeniową nieco częściej wskazywali mieszkańcy miast (21,0%) niż mieszkańcy wsi (18,7%).

Według najmłodszej grupy respondentów (15-24 lata), szczególnie „wrażliwej” z punktu widzenia sytuacji na rynku pracy, główną przyczyną pracy w „szarej strefie” również była trudna sytuacja materialna, czyli niewystarczające dochody (42,2%). Na inne przyczyny ludzie młodzi wskazywali na ogół rzadziej niż osoby w pozostałych grupach wieku i tylko w przypadku niechęci do wiązania się na stałe z miejscem pracy, chociaż przyczyna to marginalna, odsetek młodzieży wskazujących na ten powód był wyższy niż w przypadku osób w pozostałych grupach wieku.

Jeśli chodzi o opinie co do przyczyn pracy nierejestrowanej wyrażane przez respondentów zróżnicowanych według poziomu wykształcenia, to podstawowa z nich, czyli niewystarczające dochody, miała najwyższy udział w każdej analizowanej grupie. Odsetek osób wyrażających taką opinię był tym wyższy, im niższy poziom wykształcenia deklarowali respondenci. Podobnie było w przypadku wskazania braku możliwości znalezienia pracy jako przyczyny podejmowania pracy nierejestrowanej. Odwrotnie wyglądała sytuacja w przypadku przyczyny mówiącej o proponowaniu przez pracodawcę wyższego wynagrodzenia bez rejestrowania umowy o pracę, wysokiej składce ubezpieczeniowej czy też o podatkach zniechęcających do rejestrowania dochodów – im wyższy poziom wykształcenia, tym relatywnie więcej osób na nią wskazywało.

źródło: GUS